Trạch Sơn Hàm

Lời kinh: 初 六: 咸其拇.

Dịch âm: Hàm kì mẫu.

Dịch nghĩa: Như cảm ngón chân cái.

Giảng nghĩa: Hào từ lấy thân người làm thí dụ. Hào 1 ở dưới cùng. Nó ứng với hào 4, thấp mà cảm với trên cao, sức cảm còn nhỏ, chưa động được lòng người, mới hơi động được ngón chân thôi. Không khen cũng không chê.

Lời kinh: 六 二: 咸其腓, 凶; 居吉.

Dịch âm: Hàm kì phì, hung; cư cát.

Dịch nghĩa: Cảm được bắp chân, xấu; ở yên thì tốt.

Giảng nghĩa: Hào 2, cao hơn một chút, ví như bắp chân. Nó ứng với hào 5, nhưng nó là âm, phận gái, mà còn ở dưới thấp, nếu nóng lòng cầu thân với 5 thì xấu. Nó nên giữ nết trung chính (vì là hào 2 đắc trung, đắc chính) của nó thì mới tốt, như vậy mới hợp đạo lý.Thoán truyện bảo: quẻ Hàm này, hễ tĩnh thì tốt; cho nên hào 2 này khuyên không nên động.

Lời kinh: 九 三: 咸其股, 執其隨, 往吝.

Dịch âm: Hàm kì cổ, chấp kì tùy, vãng lận.

Dịch nghĩa: Cảm được tới đùi, chỉ muốn theo người, cứ như vậy mà tíến thì xấu.

Giảng nghĩa: Hào này ở trên cùng nội quái, nên ví với bắp đùi. Nó là dương cương, ham tiến, muốn theo hào 4 cũng dương cương ở trên nó; trong thời Hàm, nên tĩnh mà nó động, lại động theo người nữa, đáng chê.

Lời kinh: 九 四: 貞吉悔亡; 憧憧往來, 朋從爾思.

Dịch âm: Trinh cát hối vong; đồng đồng vãng lai, bằng tòng nhĩ tư.

Dịch nghĩa: Hễ chính đáng thì tốt, mà mất hết những điều đáng ăn năn. Nhược bằng nếu lăng xăng tính toán có qua có lại với nhau thì những người qua lại với anh chỉ là những người anh nghĩ tới mà thôi (ý nói: số bạn không đông, đoàn thể không lớn).

Giảng nghĩa: Hào này đã lên ngoại quái, dương cương, lại ở quẻ đoài (vui vẻ), tức là có tình hoà duyệt, nặng về cảm tính, cho nên ví với trái tim (tấm lòng). Tình cảm phải chính đáng, chí công vô tư, như vậy mới tốt, không phải ăn năn. Nếu có óc tính toán, tốt với người để mong người tốt lại với mình, có đi có lại thì số bạn không được đông.Theo Hệ từ truyện, Chương V, Khổng tử giảng hào này rất kỷ, chúng tôi trích ra đoạn dưới đây:"Đạo lý trong thiên hạ, cần gì phải ngẫm nghĩ bằng ý riêng, tính toán bằng mẹo vặt, vì thiên hạ đường đi tuy khác nhau mà qui kết thì ý như nhau: tính toán trăm lối mà cuối cùng chỉ tóm vào một lẽ (lẽ đó là có cảm thì có ứng, ứng lại gây ra cảm) cần gì phải ngẫm nghĩ bằng ý riêng, tính toán bằng mẹo vặt .."

Lời kinh: 九 五: 咸其脢, 无悔.

Dịch âm: Cảm kì mỗi, vô hối.

Dịch nghĩa: Cảm tới bắp thịt ở trên lưng, không hối hận.

Giảng nghĩa: Bắp thịt ở trên lưng, cao hơn tim (hay lòng) mà trái với tim, không cảm được vật. Không cảm được vật mà cũng không có tư tâm, tư ý, nên cũng không có gì hối hận. Có lẽ vì hào 5 này dương cương, ở vị rất cao, trung, chính, cách biệt dân chúng quá, cho nên Chu Hi bảo là "không cảm được vật" chẳng?

Lời kinh: 上 六: 咸其輔, 頰, 舌.

Dịch âm: Hàm kì phụ, giáp, thiệt.

Dịch nghĩa: Cảm người bằng mép, má, lưỡi.

Giảng nghĩa: Hào này ở trên cùng Hàm, nên ví với mép, má, lưỡi. Nó là âm nhu ở trong ngoại quái Đoài (vui vẻ), ham cảm người ta bằng miệng lưỡi, không thành thực. Chẳng cần nói cũng biết là đáng chê rồi.